10 حقیقت جالب در مورد مارمولک ها که نمی دانستید

مارمولک ها، این خزندگان کهن سالار و بی آزار، از دیرباز در پس زمینه زیست بوم های گوناگون کره خاکی پنهان شده اند، اما هرکدام جلوه ای از بدایع تکامل را به نمایش می گذارند. شاید تصور کنید که مارمولک موجودی ساده دماغ و ابتدایی است، اما به محض آنکه پرده از رازهای زیستی این جانور برافکنیم، درمی یابیم که هر حرکت، هر نگاه و هر نفس او، برگرفته از سازوکارهایی است که دانشمندان را سال ها به حیرت واداشته است. در این نوشتار، به ده حقیقت کمتر شنیده شده از اسرار این خزنده نمادین خواهیم پرداخت، حقایقی که نه تنها درک ما را از زیست شناسی او دگرگون می کند، بلکه نگاهی تازه به پیوند میان ساختار و کارکرد در طبیعت می گشاید.

قابلیت عجیب دم‌ اندازی

حتماً شنیده اید که مارمولک وقتی خطری را حس می کند، دمش را رها می کند و فرار می کند. اما این فقط یک فرار ساده نیست. دم جدا شده برای چند ثانیه همچنان حرکت می کند و جنب و جوش دارد، طوری که شکارچی حواسش پرت می شود و مارمولک اصلی جان سالم به در می برد. جالب تر اینکه بعد از چند هفته، دوباره یک دم تازه درمی آورد، با این تفاوت که این بار به جای استخوان، از غضروف ساخته شده است. یعنی بدنش می داند چطور یک اندام جدید را با هزینه انرژی کمتر بسازد. این یعنی یک مکانیسم دفاعی بسیار هوشمندانه.

شکار با زبان

اگر تا حالا مارمولک را موقع شکار دیده باشید، متوجه حرکت برق‌آسای زبانش شده‌اید. این حرکت آنقدر سریع است که در کسری از ثانیه انجام می‌شود و مگس یا پشه را می‌گیرد. نوک زبان مارمولک با یک ماده چسبنده پوشیده شده که حشره را محکم نگاه می‌دارد. این روش یکی از کارآمدترین روش‌های شکار در دنیای خزندگان است و خیلی کم پیش می‌آید که شکار از آن فرار کند. در واقع زبان مارمولک، هم نیزه است، هم تور.

تغییر رنگ

خیلی ها فکر می کنند آفتاب پرست تنها مارمولکی است که رنگ عوض می کند، اما اینطور نیست. بسیاری از مارمولک ها می توانند رنگ پوستشان را تغییر بدهند، منتها نه برای اینکه فقط با محیط همرنگ شوند. گاهی این تغییر رنگ نشانه خشم است، گاهی نشانه آمادگی برای جفت گیری، و گاهی هم واکنشی به دما یا نور است. مثلاً وقتی هوا سرد است، رنگشان تیره تر می شود تا گرمای بیشتری جذب کنند، و وقتی گرم است، روشن تر می شوند تا نور را بازتاب بدهند. پس این تغییر رنگ، یک پیام رسان قدرتمند است، نه یک استتار ساده.

راز راه رفتن روی سقف

یکی از دیدنی ترین کارهای مارمولک، راه رفتن روی دیوار و حتی سقف است، بدون اینکه بیفتد. راز این کار در زیر انگشتانش پنهان است. کف پاهای مارمولک پوشیده از میلیون ها موی ریز است که آنقدر نازک هستند که با چشم دیده نمی شوند. این موها از نیروی بسیار ضعیفی به نام “واندروالس” استفاده می کنند که همان برهم کنش بین مولکول هاست. همین نیروی کوچک، وقتی میلیون ها بار جمع شود، می تواند وزن مارمولک را به راحتی تحمل کند. جالب اینکه دانشمندان از همین ایده برای ساخت چسب های فوق قوی الهام گرفته اند.

دو چشم و دو دید

دو چشم و دو دید

مارمولک ها معمولاً چشم هایی دارند که می توانند مستقل از هم حرکت کنند. یعنی یک چشم به راست نگاه می کند و چشم دیگر به چپ. این ویژگی به آنها میدان دیدی تقریباً کامل می دهد و هیچ زاویه ای از محیط اطراف برایشان پنهان نمی ماند. بعضی از مارمولک ها حتی رنگ هایی می بینند که انسان قادر به دیدن آنها نیست، مثل نور فرابنفش. بعضی ها هم یک چشم کوچک روی بالای سرشان دارند که فقط نور را تشخیص می دهد و به تنظیم خواب و بیداری کمک می کند. یعنی مارمولک همیشه مراقب است، حتی وقتی که ظاهراً مشغول کار دیگری است.

مارمولک هایی که با پوست نفس می کشند

همه مارمولک ها با ریه نفس نمی کشند. بعضی از گونه های کوچک یا آنهایی که در محیط های مرطوب زندگی می کنند، می توانند از پوست خود هم برای تنفس استفاده کنند. این نوع تنفس که به آن “تنفس جلدی” می گویند، به آنها کمک می کند وقتی در حال استراحت هستند یا هوا خیلی خشک است، انرژی کمتری مصرف کنند. البته این روش جایگزین ریه نیست، اما یک کمک اضافی است که در شرایط خاص، خیلی به کارشان می آید.

زندگی مارمولک با دمای هوا گره خورده

مارمولک ها خونسرد هستند، یعنی بدنشان گرمای خودش را تولید نمی کند و به محیط وابسته است. به همین دلیل، برنامه روزانه شان کاملاً با دما تنظیم می شود. صبح زود که هوا خنک است، زیر نور آفتاب می ایستند تا گرم شوند، بعد از ظهر که هوا داغ می شود، به سایه می روند یا پنهان می شوند، و شب هم با توجه به اینکه گونه شب گرد هستند یا روزگرد، فعالیتشان تغییر می کند. این چرخه هوشمندانه باعث می شود همیشه در بهترین شرایط ممکن باشند و انرژی را هدر ندهند.

مادرهایی که بدون پدر بچه به دنیا می آورند

یکی از عجیب ترین حقایق درباره بعضی از مارمولک ها این است که ماده ها می توانند بدون نیاز به نر، تولیدمثل کنند. این پدیده را در علم “بکرزایی” می نامند. تخمک ماده بدون اینکه با اسپرم ترکیب شود، شروع به رشد می کند و یک نوزاد سالم به دنیا می آید. این روش بیشتر در جمعیت هایی دیده می شود که تعداد نرها کم است. در این شرایط، طبیعت یک راه جایگزین برای بقای نسل پیدا کرده است. جالب نیست؟

زبان مارمولک ها

زبان مارمولک فقط یک عضو چشایی نیست. وقتی مارمولک زبانش را بیرون می آورد، دارد از محیط اطرافش نمونه برداری می کند. ذرات بو و مواد شیمیایی به زبان می چسبند و به یک حسگر قوی در سقف دهان به نام “ارگان ژاکوبسون” منتقل می شوند. این حسگر، اطلاعات را به مغز می فرستد و مارمولک می فهمد که آیا طعمه نزدیک است، خطر وجود دارد، یا هم نوعی در اطراف پرسه می زند. پس هر بار که زبانش را بیرون می آورد، در واقع در حال بوییدن محیط با زبانش است.

مارمولک های بی پا

برخی از مارمولک ها اصلاً پا ندارند و خیلی شبیه مار به نظر می رسند. اما اگر دقت کنید، متوجه تفاوت هایی می شوید؛ مثلاً این مارمولک ها پلک متحرک دارند، گوش بیرونی دارند و زبانشان پهن تر از مار است. این موجودات در طول تکامل، پاهایشان را از دست داده اند تا راحت تر در شکاف سنگ ها و لابه لای خاک حرکت کنند. اما برخلاف مارها، آرواره های چندان منعطفی ندارند و بیشتر از حشرات تغذیه می کنند تا حیوانات بزرگ تر.

سخن آخر

شاید مارمولک در نگاه اول، موجودی معمولی و بی حاشیه باشد، اما هر کدام از رفتارهای او، داستانی از میلیون ها سال سازگاری با محیط را روایت می کند. از دم اندازی هوشمندانه گرفته تا شکار برق آسا، از تغییر رنگ معنادار تا زندگی هماهنگ با دما – همگی نشان می دهند که این موجودات کوچک چقدر پیچیده و جالب هستند. دفعه بعد که مارمولکی را دیدید، فقط به سرعت دویدنش فکر نکنید؛ به تمام رازهایی فکر کنید که در پس این موجود کوچک پنهان شده است. برای دفع و نابودی مارمولک ها با خرید سم مارمولک از مجموعه ما می توانید برای همیشه از شر مارمولک های مزاحم خلاص شوید. همچنین چنانچه با سوسک ها نیز در خانه مواجه هستید می توانید با خرید سم سوسک قوی اقدام به دفع و نابودی آنها بکنید.